راهنمای بیمار

پیش از هر چیز

نفرولوژیست برای فهمیدن وضع کلیه‌ها بیشتر از هر چیز به عددها و داروهای شما نگاه می‌کند. هرچه این‌ها کامل‌تر باشند، ویزیت اول زودتر به نتیجه می‌رسد. اگر چیزی را ندارید، نگران نباشید و بیایید. فقط آنچه دارید را ببرید.

چه چیزهایی را همراه ببرید؟

۱. فهرست همهٔ داروها، مکمل‌ها و گیاهان

NIDDK توصیه می‌کند فهرست به‌روز هر چیزی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید و شیشه‌ها و جعبهٔ داروها را به ویزیت بیاورید. این شامل موارد زیر است:

• داروهای نسخه‌ای، از جمله داروهای فشار و دیابت.
• مسکن‌ها و داروهای بدون نسخه، مثل ایبوپروفن، ناپروکسن و قرص‌های سرماخوردگی ترکیبی.
• ویتامین‌ها، مکمل‌ها، دمنوش‌ها و داروهای گیاهی. NKF می‌گوید برچسب یا عکس بسته‌بندی را ببرید تا ترکیبات بررسی شود.
• هر دارویی که مدتی پیش خودتان قطع کرده‌اید یا فراموش می‌کنید.

با فهرست یا شیشه‌ها معلوم می‌شود مصرف دارو و مکمل با وضع کلیه می‌خواند یا نه. داروها را برای ویزیت قطع نکنید. فقط بیاورید.

۲. جواب آزمایش‌های قبلی

NKF می‌نویسد روند عددها در طول زمان معمولاً از یک عدد تنها مفیدتر است. اگر دارید، ببرید:

• کراتینین و eGFR از چند نوبت قبل، حتی از چند سال پیش.
• آزمایش ادرار، به‌خصوص پروتئین یا آلبومین و نسبت آلبومین به کراتینین (ACR).
• قند خون و A1C اگر دیابت دارید.
• سونوگرافی یا سی‌تی کلیه و مجاری ادراری.

اگر هنوز آزمایش ندارید، پزشک می‌گوید چه چیزی لازم است. کراتینین عدد مطلق نیست و غذا، حجم عضله و داروها آن را عوض می‌کنند. NKF می‌گوید گاهی پیش از آزمایش از شما می‌خواهند شب قبل گوشت پخته نخورید. اگر مکمل کراتین مصرف می‌کنید، پزشک را مطلع کنید.

۳. دفترچهٔ فشار خون

اگر در خانه فشار می‌گیرید، برگهٔ عددها را بیاورید (راهنمای «فشار خون در خانه» را ببینید). اگر ندارید، از همین امروز شروع کنید.

۴. سابقهٔ پزشکی و خانوادگی

• بیماری‌های شناخته‌شده: دیابت، فشار، قلب، کبد، نقرس، سنگ کلیه، عفونت مکرر ادرار.
• بیماری کلیه، دیالیز یا پیوند در خانواده.
• جراحی‌های قبلی، بستری‌ها، و هر بار که پزشک گفته کلیه‌تان «ضعیف» است.
• حساسیت دارویی و واکنش به ماده حاجب.

۵. فهرست نشانه‌ها و پرسش‌ها

نشانه‌ها را با زمان شروعشان بنویسید: ورم، کف ادرار، تغییر رنگ یا مقدار ادرار، خستگی، خارش، تهوع. NIDDK می‌گوید می‌توانید در هر ویزیت بپرسید eGFR و آلبومین ادرارتان نسبت به قبل چطور است و آیا بیماری بدتر می‌شود.

چه چیزی را ممکن است بپرسید؟

NKF و NIDDK این پرسش‌ها را پیشنهاد می‌کنند:

• عدد من یعنی چه و در کدام مرحله‌ام؟
• علت کاهش کارکرد یا پروتئین ادرار چیست؟ آیا بیماری دیگری باید بررسی شود؟
• آیا کم‌آبی، بیماری یا عفونت ممکن است عدد را موقتاً عوض کرده باشد؟
• داروهای من با کلیه می‌خواند؟ آیا چیزی باید با نظر شما عوض شود؟
• چه آزمایش‌هایی و هر چند وقت یک بار لازم است؟
• رژیم غذایی من چطور باشد؟ به کارشناس تغذیه نیاز دارم؟
• پیش از عکس‌برداری با ماده حاجب چه کار کنم؟
• چه زمانی باید فوری تماس بگیرم؟

انتظار شما از ویزیت اول

لازم نیست در همان ویزیت به همهٔ پرسش‌ها جواب قطعی بگیرید. NKF می‌گوید تشخیص بیماری مزمن کلیه به نتیجهٔ آزمایش‌هایی نیاز دارد که سه ماه یا بیشتر پایدار بمانند، پس ممکن است آزمایش‌ها تکرار شوند. از ویزیت اول این را بخواهید: بدانید کدام آزمایش‌ها لازم است، کی برگردید و کدام نشانه‌ها را جدی بگیرید.

یک نکته برای همراه

اگر برای پدر یا مادر سالمندتان نوبت گرفته‌اید، فهرست داروها و جواب آزمایش‌ها را خودتان جمع کنید و در ویزیت همراهشان باشید. بیمار ممکن است نام داروها را به یاد نیاورد، و همین فهرست جلوی اشتباه را می‌گیرد.

قبل از اینکه ویزیت برسد

• ادرار کم شده یا قطع شده، تنگی نفس، ورم ناگهانی یا استفراغ شدید دارید؟ منتظر نوبت نمانید. راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» را ببینید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• می‌خواهید سی‌تی با ماده حاجب انجام دهید؟ به مرکز تصویربرداری بگویید کلیه‌تان مشکل دارد (راهنمای «داروها، مسکن‌ها و ماده حاجب»).

چرا آزمایش؟

MedlinePlus می‌نویسد آزمایش خون و ادرار تنها راه دانستن بیماری کلیه است. NIDDK هم می‌گوید مراحل اول بیماری معمولاً علامتی ندارد. پس عددها باید جای نشانه‌ها را بگیرند.

۱. کراتینین خون

کراتینین ماده‌ای زائد است که از تجزیهٔ طبیعی عضله می‌آید و کلیه‌ها آن را از خون دفع می‌کنند (NKF). اگر کلیه ضعیف‌تر کار کند، کراتینین بالا می‌رود.

ولی کراتینین به‌تنهایی تشخیص بیماری کلیه نیست. NKF می‌گوید:

• مرز «طبیعی» با سن، جنس و اندازهٔ بدن فرق می‌کند. دامنهٔ مرجع همان برگهٔ آزمایش شما را ببینید.
• مصرف زیاد گوشت پخته، مکمل کراتین، ورزش سنگین و حجم زیاد عضله آن را بالا می‌برند. بعضی داروها هم همین‌طورند.
• رژیم گیاهی، حجم کم عضله، بارداری و بیماری شدید کبد آن را پایین می‌آورند.
• ممکن است کراتینین «طبیعی» باشد و باز هم بیماری کلیه وجود داشته باشد، و برعکس.

مقالهٔ «کراتینین بالا یعنی نارسایی کلیه؟» را برای توضیح بیشتر ببینید.

۲. eGFR

eGFR برآورد این است که کلیه‌ها در هر دقیقه چقدر خون را صاف می‌کنند. NKF می‌نویسد آن را از کراتینین، سن و جنس حساب می‌کنند و گاهی از سیستاتین C، آزمایشی دیگر، که اگر هر دو با هم به کار بروند دقیق‌تر است.

NKF مرحله‌ها را این‌طور نوشته است (بر حسب mL/min/1.73m²):

مرحله	eGFR	عنوان
G1	۹۰ یا بیشتر	کارکرد خوب (با نشانهٔ آسیب مثل پروتئین ادرار)
G2	۶۰ تا ۸۹	کاهش خفیف (با نشانهٔ آسیب)
G3a	۴۵ تا ۵۹	کاهش خفیف تا متوسط
G3b	۳۰ تا ۴۴	کاهش متوسط تا شدید
G4	۱۵ تا ۲۹	کاهش شدید
G5	کمتر از ۱۵	نارسایی کلیه

چند نکته (NKF):

• در جدول NKF مرحله‌های ۱ و ۲ فقط وقتی مطرح‌اند که نشانهٔ آسیب، مثل پروتئین ادرار، هم وجود داشته باشد.
• eGFR با بالا رفتن سن به‌طور میانگین کم می‌شود.
• در مرحله‌های اول دقتش کمتر است و بارداری، سن بالای ۷۰، حجم غیرعادی عضله، سیروز، سندرم نفروتیک و بعضی داروها روی آن اثر دارند.
• NKF پیشنهاد می‌کند عدد پایین را بعد از حدود سه ماه تکرار کنند و می‌گوید «نگاه به روند در طول زمان معمولاً از یک عدد مفیدتر است». این فاصله برای تأیید بیماری مزمن است، نه برای عددی که ناگهان بدتر شده است.
• اگر بیمار هستید، بپرسید آیا کم‌آبی، بیماری یا عفونت ممکن است عدد را موقتاً عوض کرده باشد.

۳. نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR)

آلبومین پروتئینی است که کلیهٔ سالم آن را در خون نگه می‌دارد. ACR نشان می‌دهد چقدر از آن به ادرار می‌رود. NKF دسته‌بندی را این‌طور می‌دهد (mg/g):

ACR	معنا
کمتر از ۳۰	طبیعی
۳۰ تا ۲۹۹	افزایش متوسط
۳۰۰ یا بیشتر	افزایش شدید

NKF می‌گوید آلبومین ادرار حتی وقتی eGFR بالای ۶۰ است می‌تواند نشانهٔ آسیب باشد. هر ACR بالا معمولاً باید دوباره تکرار شود تا پایدار بودنش معلوم شود، چون کم‌آبی، ورزش شدید، تب و عفونت می‌توانند آن را موقتاً بالا ببرند. NIDDK هم می‌گوید اگر آلبومین دیده شود، آزمایش را یک یا دو بار دیگر می‌گیرند.

NIDDK پیگیری را این‌گونه تعریف می‌کند: درمان وقتی اثر دارد که eGFR ثابت بماند و آلبومین ادرار ثابت بماند یا کم شود.

۴. آزمایش معمولی ادرار

آزمایش ادرار با نوار آغشته به مواد شیمیایی (دیپ‌استیک) پروتئین را نشان می‌دهد. نتیجهٔ مثبت را معمولاً با آزمایش دقیق‌تر ACR تأیید می‌کنند. NIDDK می‌گوید در بررسی بیماری فیلترهای کلیه، آزمایش ادرار پروتئین و گلبول قرمز اضافه را نشان می‌دهد. نمونهٔ ادرار را همان‌طور که مرکز آزمایش می‌گوید بدهید.

چرا چند بار آزمایش؟

بیماری مزمن کلیه، طبق NKF، یعنی آسیب یا کاهش کارکردی که سه ماه یا بیشتر بماند. آزمایش‌های تکراری به پزشک می‌گویند وضع پایدار است یا موقتی. اگر یک عدد بد دیدید، از خودتان تشخیص نگذارید و جواب را زود به پزشک نشان دهید. زمان تکرار آزمایش را پزشک تعیین می‌کند. اگر عدد نسبت به جواب قبلی ناگهان خیلی بدتر شده یا حالتان خوب نیست، چند ماه صبر نکنید و همان روز با پزشک تماس بگیرید، چون ممکن است آسیب ناگهانی کلیه باشد.

برای آزمایش بعدی

• جواب‌های قبلی را در یک پوشه نگه دارید و به ویزیت ببرید.
• از پزشک بپرسید هر آزمایش چند وقت یک بار لازم است. فاصله‌ها برای هر بیمار فرق دارد.
• اگر دیابت یا فشار خون دارید، NIDDK می‌گوید خطر بیماری کلیه بیشتر است و آزمایش منظم لازم می‌شود.
• هیچ دارو را به‌خاطر نتیجهٔ آزمایش خودسرانه قطع نکنید.
• اگر مرکز آزمایش دستور خاصی مثل پرهیز از گوشت پخته شب قبل داده، رعایت کنید.

پیام اصلی

• پیش از مصرف هر مسکن، دارو، مکمل یا گیاه جدید از پزشک یا داروساز بپرسید و بگویید که مشکل کلیه دارید.
• پیش از هر تصویربرداری با ماده حاجب، به مرکز تصویربرداری بگویید که بیماری کلیه دارید.
• هیچ داروی تجویزشده‌ای را، به‌خصوص داروی فشار، خودسرانه قطع یا عوض نکنید. اگر نگران یک دارو هستید، پیش از هر کاری با پزشک تماس بگیرید.

چرا دارو و کلیه به هم مربوطند؟

NKF می‌گوید بعضی داروها به کلیه آسیب می‌زنند و بسیاری دیگر را کلیه از بدن خارج می‌کند. با افت کارکرد کلیه، بعضی از آن‌ها در بدن جمع می‌شوند، و برای همین ممکن است دوز یا فاصلهٔ مصرفشان باید عوض شود. این تصمیم را پزشک بر اساس eGFR شما می‌گیرد، و eGFR باید منظم کنترل شود.

مسکن‌ها

ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی (NSAID). مثل ایبوپروفن (بروفن)، ناپروکسن، دیکلوفناک به هر شکلی که وارد بدن شود (قرص، کپسول، شیاف یا آمپول)، سلکوکسیب، ملوکسیکام و کتورولاک. NKF می‌گوید این داروها جریان خون کلیه را کم می‌کنند و می‌توانند بیماری مزمن را بدتر کنند یا باعث آسیب ناگهانی کلیه شوند، به‌خصوص با مصرف طولانی یا زیاد. NKF می‌نویسد بیماران مزمن کلیه باید از NSAID دوری کنند، به‌خصوص اگر eGFR زیر ۶۰ دارند. NIDDK هم ایبوپروفن و ناپروکسن را برای بیماران کلیوی، دیابتی و پرفشار آسیب‌زا می‌داند. NHS می‌گوید بیماری کلیه ممکن است ایبوپروفن را نامناسب کند و نشانهٔ مشکل کلیه می‌تواند تنگی نفس، خون در ادرار یا ورم باشد.

خطر در این گروه‌ها بیشتر است (NKF): بیماری مزمن کلیه، بیماری کبد یا قلب، فشار خون بالا و کسانی که داروهای فشار از گروه «پریل»، «سارتان» یا ادرارآور می‌خورند. روی برچسب ترکیبات سرماخوردگی هم دنبال واژهٔ NSAID بگردید.

استامینوفن (پاراستامول). NKF آن را معمولاً در دوز مناسب برای کلیه بی‌خطر می‌داند، ولی توصیه می‌کند پیش از مصرف از پزشک بپرسید و مراقب فراورده‌های ترکیبی باشید که ممکن است ناخواسته مصرف را زیاد کنند. بیماری کبد هم می‌تواند مانع باشد.

ژل و پماد موضعی. NKF ژل دیکلوفناک را استثنای کم‌خطرتر می‌داند، چون کمی از آن به خون می‌رسد. پمادهای کاپسایسین، منتول و لیدوکایین مشکل کلیوی ندارند، ولی استفادهٔ زیاد سطح خونی دارو را بالا می‌برد.

آسپرین. NKF می‌نویسد آسپرین کم‌دوز ممکن است برای بیماری قلبی توصیه شود، ولی آسپرین با دوز بالا مثل NSAID عمل می‌کند. تصمیم برای هر نوع با پزشک است.

کورتون و داروهای اپیوئیدی. کورتون ممکن است آب را نگه دارد و فشار و قند را بالا ببرد. بعضی اپیوئیدها مثل ترامادول یا کدئین، مواد حاصل از تجزیهٔ آن‌ها را کلیه دفع می‌کند و دوز آن‌ها باید با eGFR متناسب شود (NKF). این‌ها را فقط با نسخهٔ پزشک و زیر نظر او مصرف کنید.

قبل از مصرف هر مسکن (NKF): با تیم درمان صحبت کنید؛ eGFR، وضع کبد و قلب و فهرست داروها را بگویید؛ کمترین مقدار مؤثر را برای کوتاه‌ترین مدت به کار ببرید؛ الکل را کنار بگذارید؛ و درباره گزینه‌های غیردارویی مثل فیزیوتراپی، کشش و ورزش‌های ملایم بپرسید.

داروهای بدون نسخه، آنتی‌اسید و مکمل‌ها

NKF می‌گوید آنتی‌اسیدها معمولاً کلسیم، منیزیم، بیسموت یا آلومینیوم دارند و این مواد در بیماری مزمن کلیه ممکن است در بدن جمع شوند. آنتی‌اسید و داروی معده را پیش از مصرف با پزشک بررسی کنید و فراوردهٔ آلومینیوم‌دار را بدون نظر او نخورید. اگر پزشک یکی از این‌ها را برایتان نوشته، خودتان قطعش نکنید و بپرسید. NIDDK می‌گوید از یک داروخانه استفاده کنید، فهرست به‌روز بنویسید و شیشه‌ها را به ویزیت ببرید.

گیاهان و مکمل‌ها

NKF می‌گوید داروهای گیاهی ممکن است بیماری کلیه را بدتر کنند، با داروها تداخل داشته باشند، آلودگی مثل فلز سنگین یا ترکیبات سمی داشته باشند و مقدار مؤثر آن‌ها از یک برند به برند دیگر متفاوت باشد. NKF فهرست بلندی از گیاهان پرخطر می‌دهد (مثل ریشهٔ شیرین‌بیان، گزنه، دم‌اسب و مکمل کراتین) و می‌گوید فهرستش کامل نیست. برخی فراورده‌ها پتاسیم یا فسفر زیادی دارند و برای بیماران دیالیزی اهمیت بیشتری دارد.

دربارهٔ «پاک‌کنندهٔ کلیه»: NKF می‌نویسد چای‌ها و مکمل‌هایی که ادعا می‌کنند کلیه را از سم پاک می‌کنند شواهد محدودی دارند و بعضی ترکیباتشان به کلیه آسیب می‌زند یا با دارو تداخل دارد. غذای سالم، تحرک منظم و ترک سیگار برای کلیه اثرگذارتر است.

اگر مکمل یا دمنوشی می‌خورید، بطری یا عکس برچسب را به ویزیت ببرید و بپرسید برای مرحلهٔ بیماری شما مناسب است یا نه. NKF می‌گوید فراورده‌های مخلوط با ترکیب نامشخص را مصرف نکنید.

ماده حاجب

ماده حاجب (کنتراست) داروی تزریقی است که تصویر را در بعضی سی‌تی و ام‌آر‌آی‌ها واضح‌تر می‌کند.

ماده حاجب یددار (سی‌تی). NKF می‌گوید ممکن است آسیب ناگهانی کلیه بیاورد. برای بیشتر مردم خطرش کم است، ولی با بیماری مزمن پیشرفتهٔ کلیه، دیابت، کم‌آبی یا بیماری شدید بیشتر می‌شود. NHS هم ماده حاجب را از علت‌های آسیب ناگهانی کلیه می‌داند.

گادولینیوم (ام‌آر‌آی). NKF می‌گوید با داروهای تازه‌تر خطر کلیوی بسیار کم است و تیم تصویربرداری با توجه به eGFR گزینه را انتخاب می‌کند.

باریم (برای دستگاه گوارش) و ماده حاجب سونوگرافی را NKF بعید می‌داند که کلیه را تحت‌تأثیر قرار دهد.

قبل از سی‌تی یا ام‌آر‌آی چه کار کنیم (NKF)

• بگویید بیماری کلیه، دیالیز یا پیوند دارید، و بگویید همهٔ داروها، ویتامین‌ها و مکمل‌هایتان چیست.
• اگر قبلاً به ماده حاجب واکنش داشته‌اید، آسم دارید یا حساسیت شدید دارید، بگویید.
• بپرسید آیا اطلاعات لازم را بدون ماده حاجب هم می‌شود به دست آورد. NKF می‌گوید هر آزمایش تصویری ماده حاجب لازم ندارد و سونوگرافی ممکن است کافی باشد. البته گاهی ماده حاجب جلوی آزمایش‌های تکراری را می‌گیرد، پس این سبک‌سنگین کردن با پزشک است. در وضعیت اورژانسی تصمیم با تیم درمان است و نگرانی از ماده حاجب نباید بررسی فوری را عقب بیندازد. فقط بیماری کلیه را به آن‌ها بگویید.
• آب کافی قبل و بعد از آزمایش کمک می‌کند، مگر پزشک گفته باشد مایعات را محدود کنید، مثل نارسایی قلب. ممکن است پیش از آزمایش سرم هم بدهند.
• ممکن است بعضی داروها، از جمله متفورمین، ضدالتهاب‌ها، ادرارآورها و بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، موقتاً متوقف شوند. NKF می‌گوید دستور مکتوب زمان قطع و شروع دوباره را بگیرید. این کار را فقط با دستور پزشک انجام دهید.
• اگر دیالیز دارید، زمان تزریق را با تیم کلیه و تصویربرداری هماهنگ کنید.

جمع‌بندی

• هر دارو و مکملی را قبل از مصرف با تیم درمان در میان بگذارید.
• مسکن ضدالتهاب را بدون پرسیدن مصرف نکنید.
• برای تصویربرداری، بیماری کلیه را اعلام کنید.
• هیچ داروی تجویزشده را خودسرانه قطع یا عوض نکنید.
• اگر بعد از مصرف دارو یا تصویربرداری ادرارتان خیلی کم شد، ورم یا تنگی نفس پیدا کردید، به راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» نگاه کنید.

چرا نسخهٔ غذایی عمومی نداریم؟

NIDDK می‌نویسد برای بیماری مزمن کلیه یک برنامهٔ غذایی واحد وجود ندارد. در مراحل اول ممکن است محدودیت کمی داشته باشید و با پیشرفت بیماری تغییر می‌کند. اندازهٔ هر محدودیت را پزشک یا کارشناس تغذیه از روی نتیجهٔ آزمایش خون و وضعیت شما تعیین می‌کند.

به همین دلیل در این راهنما مقدار نمی‌نویسیم. هر چیزی که از اینترنت یا دوستان درباره «چقدر پروتئین» یا «چقدر آب» شنیده‌اید، ممکن است برای کلیهٔ شما نادرست باشد. نکتهٔ مهم‌تر: گاهی توصیهٔ یک بیماری با بیماری دیگر برعکس است. مثلاً سنگ کلیه معمولاً مایعات بیشتر می‌خواهد و در نارسایی پیشرفتهٔ کلیه ممکن است مایعات محدود شود.

نمک

نمک (سدیم) فشار خون را بالا می‌برد و آب را در بدن نگه می‌دارد. NIDDK می‌گوید کم کردن نمک به کنترل فشار کمک می‌کند. NIDDK و NKF توصیه می‌کنند:

• غذاهای بسته‌بندی‌شده، آماده و فست‌فود را کم کنید.
• به‌جای نمک از ادویه و سبزی معطر استفاده کنید.
• برچسب غذاها را بخوانید. NIDDK می‌گوید ۲۰٪ مقدار روزانه یا بیشتر سدیم زیاد و ۵٪ یا کمتر کم است.

NIDDK یادآوری می‌کند بسیاری از بیماران کلیوی باید نمک را از حد عمومی هم بیشتر محدود کنند و مقدار را پزشک می‌گوید.

پروتئین

NIDDK برای پروتئین عدد مشخصی نمی‌دهد. بعضی بیماران کلیوی به پروتئین در حد متوسط نیاز دارند و خیلی کم خوردن آن ممکن است سوءتغذیه بیاورد. NIDDK پیشنهاد می‌کند پروتئین گوشت و لبنیات را محدود کنید، از منابع گیاهی بیشتر استفاده کنید و گوشت کم‌چرب انتخاب کنید. بیماران دیالیزی ممکن است پروتئین بیشتری لازم داشته باشند.

در سندرم نفروتیک، NKF می‌گوید رژیم پرپروتئین کمکی نمی‌کند و ممکن است وضع را بدتر کند.

بدون نظر پزشک یا کارشناس تغذیه پروتئین را شدید کم یا زیاد نکنید.

پتاسیم

پتاسیم را کلیه‌های سالم دفع می‌کنند. NKF می‌گوید با افت کارکرد کلیه، پتاسیم ممکن است در خون جمع شود، و پتاسیم بالای ناگهانی یا شدید خطرناک است. بعضی داروها، جانشین‌های نمک حاوی کلرید پتاسیم، و مقدار زیاد خوراکی‌های پرپتاسیم می‌توانند آن را بالا ببرند.

NIDDK می‌گوید مقدار مجاز را آزمایش خون پتاسیم تعیین می‌کند. اگر پتاسیم بالا باشد، ممکن است سهم غذاها کم شود و روش خیساندن یا جوشاندن سبزی و دور ریختن آب آن به کار رود. بدون آزمایش پتاسیم، میوه و سبزی را از خودتان حذف نکنید. از جانشین نمک بدون پرسیدن استفاده نکنید.

فسفر

NIDDK می‌گوید فسفر خون را با آزمایش می‌سنجند. افزودنی‌های فسفردار در غذاهای فرآوری‌شده را کم کنید و برچسب را بخوانید. فسفر حیوانی بیشتر از گیاهی جذب می‌شود. با پیشرفت بیماری ممکن است قرص متصل‌شونده به فسفر همراه غذا لازم شود، که تجویز آن با پزشک است.

مایعات

کلیهٔ آسیب‌دیده ممکن است آب اضافی را دفع نکند، پس بعضی بیماران باید مایعات را محدود کنند (NIDDK). ولی مقدار ثابتی برای همه وجود ندارد و بعضی بیماران، مثل کسانی که سنگ کلیه دارند، برعکس باید بیشتر بنوشند. NHS برای پیشگیری از آسیب ناگهانی کلیه می‌گوید به اندازه‌ای مایعات بنوشید که ادرار روشن و منظم باشد، به‌ویژه در هوای گرم یا با استفراغ و اسهال، مگر پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد.

برای مایعات از پزشک بپرسید: «در شرایط من چه مقدار مناسب است؟» اگر ورم صورت، دست، پا یا شکم پیدا کردید، به پزشک خبر بدهید (NIDDK).

دیابت، فشار و وزن

NIDDK می‌گوید با کارشناس تغذیه برنامهٔ غذایی بنویسید که هم برای دیابت و فشار مناسب باشد و هم خوشایند. NIDDK می‌گوید اضافه‌وزن کلیه‌ها را بیشتر به کار می‌گیرد و تحرک منظم و وزن مناسب کمک‌کننده است. دربارهٔ برنامهٔ سنگ کلیه، NIDDK می‌گوید توصیه‌ها به نوع سنگ بستگی دارد.

مکمل‌ها و «رژیم‌های پاک‌کننده»

NKF هشدار می‌دهد بعضی گیاهان و مکمل‌ها پتاسیم یا فسفر زیاد دارند یا برای کلیه آسیب‌زا هستند، و «پاک‌کنندهٔ کلیه» شواهد کافی ندارد. پیش از هر مکمل بپرسید.

کارشناس تغذیه

NIDDK توصیه می‌کند با کارشناس تغذیه، ترجیحاً آشنا به بیماری کلیه، کار کنید. در بخش پشتیبانی بیمار این سایت، «رژیم‌های غذایی خاص متناسب با شرایط بالینی بیمار» از خدمات پشتیبانی نام برده شده است. اگر به این خدمت نیاز دارید، نتیجهٔ آزمایش‌هایتان را همراه داشته باشید.

برای ویزیت بعدی

• یک هفته خوراک‌ها و نوشیدنی‌هایتان را بنویسید.
• نتیجهٔ آخرین آزمایش پتاسیم، فسفر و آلبومین را ببرید.
• بپرسید: برای من کدام محدودیت لازم است و کدام نه؟
• از خودتان غذایی را حذف نکنید و مکمل شروع نکنید.

چرا در خانه؟

NIDDK می‌گوید پایین آوردن فشار خون راه اصلی کند کردن یا پیشگیری از آسیب کلیه است و از مهم‌ترین قدم‌های درمان بیماری کلیه به شمار می‌رود. NHS می‌نویسد اگر عدد مطب بالا باشد، پزشک ممکن است اندازه‌گیری چندروزهٔ خانگی بخواهد. یادداشت خانگی تصویری از فشار شما در روزهای مختلف به پزشک می‌دهد.

عددها را برای تصمیم دربارهٔ دارو به کار نبرید. هدف فشار شما را پزشک تعیین می‌کند و ممکن است برای بیمار کلیوی، دیابتی یا مسن با دیگری فرق کند. منبع‌های مختلف هدف‌های متفاوتی می‌نویسند، پس عددی که از اینترنت شنیده‌اید را ملاک قرار ندهید.

دستگاه

CDC می‌گوید تیم درمان می‌تواند نشانتان دهد دستگاه خانگی را چطور درست به کار ببرید و هر چند وقت فشار را بسنجید. پیش از خرید یا شروع، از پزشک یا داروساز بپرسید.

مراحل اندازه‌گیری (CDC)

پیش از شروع

• مثانه را خالی کنید.
• سی دقیقه پیش از اندازه‌گیری چیزی نخورید و ننوشید. سیگار، الکل، کافئین و ورزش در این فاصله فشار را بالا می‌برند.

نشستن

• روی صندلی پشتی‌دار بنشینید و دست‌کم پنج دقیقه آرام باشید.
• هر دو پا را روی زمین بگذارید و پاها را روی هم نیندازید.
• ساعد را روی میز بگذارید تا کاف هم‌سطح قفسهٔ سینه باشد.
• در حین اندازه‌گیری حرف نزنید.

کاف

• کاف را روی پوست لخت بازو ببندید، نه روی لباس، و اندازه و سفت بنشیند.
• اگر فیستول یا گرافت دیالیز دارید، فشار را روی آن دست نگیرید.

تکرار

• دست‌کم دو بار اندازه بگیرید، با فاصلهٔ یک تا دو دقیقه.
• هر روز در زمان مشخص اندازه بگیرید.
• اگر عددها بالا بود، ممکن است پزشک بخواهد بیشتر اندازه بگیرید.

یادداشت کردن

هر اندازه‌گیری را در دفترچه یا برگهٔ چاپی بنویسید (CDC): تاریخ، ساعت، عدد بالا و پایین، و ضربان اگر دستگاه نشان می‌دهد. اضافه کنید که چه موقع دارو خورده‌اید و آیا حال خاصی داشتید. NHS برای تشخیص گاهی چند روز اندازه‌گیری یا دستگاه ۲۴ ساعته می‌خواهد.

برای ویزیت دفترچه، فهرست داروها و پرسش‌هایتان را ببرید. CDC فهرستی از پرسش‌ها دربارهٔ مدیریت فشار پیشنهاد می‌کند.

عددها یعنی چه؟

NHS دو عدد را نام می‌برد: عدد بالا باید همیشه بزرگ‌تر از عدد پایین باشد، و بالا بودن فشار را در مطب ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر و در خانه ۱۳۵/۸۵ یا بیشتر حساب می‌کند. مرز تشخیص در منبع‌ها یکی نیست (NIDDK از ۱۳۰/۸۰ در مطب نام می‌برد) و هدف فشار هم موضوع جدایی است. برای همین نمی‌توانیم یک عدد هدف به شما بدهیم. هدف را پزشک می‌گوید.

فشار خیلی بالا

NHLBI می‌گوید عدد بالاتر از ۱۸۰/۱۲۰ باید جدی گرفته شود:

• بدون نشانه: پنج دقیقه صبر کنید و دوباره بسنجید. اگر هنوز بالا بود، به پزشک خبر بدهید.
• با نشانه: اگر سردرد شدید ناگهانی، سختی نفس، درد ناگهانی شکم، قفسهٔ سینه یا پشت، بی‌حسی یا ضعف، تغییر ناگهانی دید یا مشکل حرف زدن دارید، برای اندازه‌گیری دوباره معطل نکنید و همین حالا با اورژانس تماس بگیرید (در ایران ۱۱۵). این نشانه‌ها با هر عددی فوری‌اند.

NHS هم می‌گوید فشار بالا معمولاً علامتی ندارد. سردرد مکرر و تاری دید دلیل مراجعه به پزشک است و درد شدید ناگهانی قفسهٔ سینه اورژانس است.

چه کارهایی نکنیم

• با یک عدد بالا یا پایین، داروی فشار را خودتان قطع یا کم و زیاد نکنید. فشار پایین‌تر ممکن است همان نتیجهٔ دارو باشد. اگر فشار پایین با سرگیجه، ضعف یا غش همراه است، همان روز با پزشک تماس بگیرید.
• اگر عدد خانه با مطب فرق داشت، هر دو را به پزشک نشان دهید.
• هر چند وقت اندازه بگیرید را از پزشک بپرسید و به همان برنامه پایبند بمانید.

برای ادامه

NIDDK برای کنترل فشار این‌ها را کمک‌کننده می‌داند: رژیم کم‌نمک، ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و مصرف دارو طبق تجویز. جزئیات تغذیه را در راهنمای «غذا و مایعات» ببینید.

اگر مطمئن نیستید

بیشتر مشکلات کلیه را می‌شود در نوبت معمول پیگیری کرد. ولی چند حالت هست که نباید منتظر ماند. این فهرست همهٔ موارد را در بر نمی‌گیرد. اگر نگران هستید یا مطمئن نیستید، با پزشک معالجتان تماس بگیرید و اگر به او دسترسی ندارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. شمارهٔ پشتیبانی این سایت برای نوبت و هماهنگی است و جای اورژانس را نمی‌گیرد. در ایران شمارهٔ اورژانس ۱۱۵ است. این شماره فقط در ایران کار می‌کند؛ در خارج از ایران شمارهٔ اورژانس همان کشور را بگیرید. اگر حالتان بد است، خودتان رانندگی نکنید و دارو و فهرست داروهایتان را همراه ببرید. NHS هم همین را توصیه می‌کند.

این فهرست جای تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. اگر بیماری کلیه دارید، هر نشانهٔ تازه یا ناگهانی دلیل کافی برای تماس است.

۱. همین حالا با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید

ادرار خیلی کم شده یا قطع شده

NHS می‌گوید کم شدن شدید ادرار از نشانه‌های آسیب ناگهانی کلیه است، همراه با تشنگی زیاد، تهوع، ورم پا، خستگی و خواب‌آلودگی یا گیجی، و برای آن باید فوری کمک پزشکی گرفت. NHS در صفحهٔ عفونت کلیه هم «نبودن ادرار در تمام روز» را از نشانه‌های فوری می‌شمارد. اگر بیماری کلیه دارید و تقریباً ادرار نمی‌کنید، منتظر نمانید.

تنگی نفس یا ورم ناگهانی

NHS می‌گوید اگر نفس کشیدن خیلی سخت شده است، نمی‌توانید جمله را کامل بگویید، قفسهٔ سینه سنگین است، رنگ لب یا پوست کبود، خاکستری یا بسیار رنگ‌پریده شده یا ناگهان گیج شده‌اید، فوراً تماس بگیرید. در آسیب کلیه، تنگی نفس (به‌ویژه هنگام دراز کشیدن) و ورم پا یا دست از نشانه‌های هشدار است (NHS). ورم ناگهانی همراه سخت شدن نفس را هم اورژانس بدانید.

درد قفسهٔ سینه

NHS می‌گوید درد قفسهٔ سینه که از بین نمی‌رود، به‌خصوص اگر به بازو، گردن، فک، شکم یا پشت برسد یا با عرق، تهوع، سرگیجه یا تنگی نفس همراه باشد، ممکن است حملهٔ قلبی باشد. بیماری کلیه خطر بیماری قلبی را بالا می‌برد، پس اهمیتش بیشتر است.

درد پهلو همراه با تب و لرز

NHS برای عفونت کلیه می‌نویسد درد پهلو یا کمر با تب بالا، لرز یا احساس سرما و لرزیدن، تهوع و استفراغ یا ادرار تیره یا کدر می‌تواند عفونت کلیه باشد. اگر گیج، خواب‌آلود یا دچار اشکال در حرف زدن هستید، فوراً به اورژانس بروید یا ۱۱۵ را بگیرید. NHS در صفحهٔ سنگ کلیه هم می‌گوید سنگ علامت‌دار با درد شدید یا تب بالا یا لرز نیاز به کمک فوری دارد. این مورد در بیماری که قبلاً مشکل کلیه یا سنگ داشته، جدی‌تر است. NHS در عفونت کلیه از مصرف ایبوپروفن بدون نظر پزشک هم نهی می‌کند.

استفراغ یا اسهال شدید و کم‌آبی

در بیمار کلیوی، کم‌آبی می‌تواند کلیه را ناگهان بدتر کند. NHS کم‌آبی و استفراغ و اسهال را از علت‌های آسیب ناگهانی کلیه می‌داند. NHS در صفحهٔ کم‌آبی می‌گوید اگر همراه کم‌آبی پوست سرد، رنگ‌پریده یا لکه‌دار، نفس تند و سطحی، گیجی یا خواب‌آلودگی غیرعادی دارید، این‌ها نشانهٔ شوک است و باید اورژانس بروید. اگر نمی‌توانید مایعات یا داروهایتان را نگه دارید، یا ادرار کم و تیره شده، همان روز با پزشک تماس بگیرید و اگر به او دسترسی ندارید به اورژانس بروید. پیشاپیش از پزشک بپرسید در روزهای بیماری با داروهایتان چه کنید. خودتان داروی فشار یا ادرارآور را قطع نکنید.

ضعف شدید یا تپش قلب ناگهانی

NKF می‌گوید در بیماری کلیه پتاسیم خون ممکن است بالا برود. ضعف عضلانی، بی‌حسی، گزگز یا تهوع نشانه‌های مبهم آن‌اند. بالا رفتن ناگهانی یا شدید پتاسیم خطرناک است و تپش قلب به‌ویژه با سختی نفس، ناراحتی قفسهٔ سینه یا استفراغ اورژانس است. اگر ضعف شدید یا تپش ناگهانی قلب دارید، به اورژانس بروید. NHS هم تپش قلب را دلیلی برای تماس فوری با خدمات درمانی می‌داند.

سردرد شدید یا تاری دید با فشار بسیار بالا

NHLBI می‌گوید فشار بالاتر از ۱۸۰/۱۲۰ نیاز به توجه پزشکی دارد، به‌خصوص اگر نشانه دارید. با سردرد شدید ناگهانی، سختی نفس، درد ناگهانی شکم، قفسهٔ سینه یا پشت، بی‌حسی یا ضعف، تغییر ناگهانی دید یا مشکل حرف زدن، برای اندازه‌گیری دوباره معطل نکنید و با اورژانس تماس بگیرید. MedlinePlus فشار خیلی بالا با تاری دید، گیجی، درد قفسهٔ سینه، سردرد، بی‌حسی و کم شدن ادرار را «فوریت پزشکی» می‌نامد که می‌تواند کلیه را برای همیشه آسیب بزند.

نشانه‌های سکتهٔ مغزی

NHS می‌گوید اگر یک طرف صورت افتاده یا لبخند زدن سخت است، نمی‌توانید هر دو دست را بالا نگه دارید، یا حرف زدنتان ناگهان نامفهوم است، فوراً تماس بگیرید. فشار بالا از عوامل خطر سکته است.

خون زیاد یا لخته در ادرار، یا نتوانستن ادرار کردن

NHS می‌گوید هر خون در ادرار، حتی مقدار کم، باید با نوبت فوری پزشک بررسی شود. اگر خون زیاد است، لخته می‌آید، درد شدید دارید یا نمی‌توانید ادرار کنید، یا تب و لرز هم همراه آن است، به اورژانس بروید. NIDDK خون در ادرار، سختی ادرار کردن و درد شدید پهلو را از نشانه‌های سنگ می‌داند که نیاز به کمک فوری دارد.

بیمار دیالیزی یا پیوندی

• کلیهٔ پیوندی. NIDDK می‌گوید با تب، ترشح یا درد در محل جراحی، سوزش ادرار یا سرماخوردگی و سرفهٔ لجوج فوراً به مرکز پیوند خبر بدهید، چون داروهای ضد رد پیوند ممکن است نشانه‌های عفونت را بپوشانند. ورم و فشار بالا هم ممکن است نشانهٔ رد پیوند باشد. درد یا حساسیت روی کلیهٔ پیوندی و کم شدن ادرار را هم همان روز گزارش کنید.
• دسترسی دیالیز (فیستول، گرافت یا کاتتر). NIDDK می‌گوید محل را از نظر نشانهٔ عفونت بررسی کنید. گرمی یا قرمزی، و نیز نبودن لرزش طبیعی فیستول را همان روز به مرکز دیالیز بگویید. تب و لرز در بیمار دارای دسترسی دیالیز فوری است. اگر خونریزی از محل دسترسی با فشار محکم بند نمی‌آید، فشار را ادامه دهید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
• دیالیز صفاقی. NIDDK می‌گوید با درد شکم، تب، تهوع یا استفراغ، قرمزی یا درد اطراف کاتتر، کدر شدن مایع تخلیه‌شده، چرک یا ورم محل خروج کاتتر فوراً مراقبت بگیرید.

۲. همان روز با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید

اگر همان روز به پزشک دسترسی ندارید، به اورژانس بروید.

• هر خون در ادرار، حتی کم. NHS می‌گوید برای نوبت فوری پزشک تماس بگیرید.
• ادرار کم یا تیره‌تر از معمول، سرگیجهٔ ایستادن که برطرف نمی‌شود یا خستگی غیرعادی در روزهای بیماری (NHS دربارهٔ کم‌آبی).
• ورم تازهٔ پا یا اطراف چشم، افزایش وزن ناگهانی یا ادرار کف‌دار تازه در بیماری که پروتئین ادرار دارد.
• تب با سوزش یا تکرر ادرار، بدون درد پهلو.
• درد ناگهانی و شدید پهلو که می‌آید و می‌رود، به‌ویژه با تهوع (NHS دربارهٔ سنگ).
• سردرد مکرر یا تاری دید گاه‌به‌گاه که فکر می‌کنید از فشار است (NHS: تماس با پزشک).
• پس از مصرف ضدالتهاب یا ماده حاجب، کم شدن ادرار یا ورم.
• جواب آزمایشی که کراتینین را نسبت به قبل ناگهان خیلی بالاتر یا eGFR را خیلی پایین‌تر نشان می‌دهد.

۳. در اولین فرصت پزشک را ببینید (غیر فوری)

• نتیجهٔ آزمایش تازه که کمی بدتر از قبل است.
• ادرار کف‌دار مداوم یا ورم خفیف و قدیمی پا بدون نشانه‌های بالا.
• فشار خانگی که چند روز پشت سر هم از حد معمول شما بالاتر است.
• هر سؤال دربارهٔ داروها، مکمل‌ها یا تصویربرداری.

اگر مطمئن نیستید

با پزشک معالج یا ۱۱۵ تماس بگیرید. «شاید مهم نباشد، ولی نگرانم» دلیل کافی است. هنگام تماس این‌ها را آماده داشته باشید: نام داروها، آخرین عدد کراتینین یا eGFR اگر می‌دانید، نشانه‌ها و زمان شروعشان، و اینکه تب دارید یا نه. در اورژانس حتماً بگویید بیماری کلیه دارید، چه داروهایی می‌خورید و آیا دیالیز یا پیوند دارید.