بیماری مزمن کلیه و نارسایی کلیه

بیماری مزمن کلیه چیست؟

کلیه‌ها خون را صاف می‌کنند، مواد زائد و آب اضافی را از بدن بیرون می‌برند، به کنترل فشار خون کمک می‌کنند و چند هورمون می‌سازند. NIDDK بیماری مزمن کلیه (CKD) را وضعیتی می‌داند که در آن کلیه‌ها آسیب دیده‌اند یا ساختارشان مشکل دارد و نمی‌توانند خون را به‌خوبی صاف کنند. این اتفاق معمولاً آهسته رخ می‌دهد. NKF می‌گوید برای تشخیص، آسیب یا کاهش کارکرد باید سه ماه یا بیشتر ادامه داشته باشد.

علت‌های شایع این‌ها هستند:

• دیابت و فشار خون بالا. MedlinePlus آن‌ها را شایع‌ترین علت می‌داند.
• بیماری قلب و عروق.
• التهاب فیلترهای کلیه (گلومرولونفریت)، عفونت‌های کلیه و بیماری ارثی کیست‌های کلیه.
• گرفتگی مسیر ادرار، مثلاً با سنگ‌های تکراری یا بزرگی پروستات.
• مصرف طولانی بعضی داروها، از جمله مسکن‌های ضدالتهاب (NHS).

NHS می‌گوید این عوامل اغلب با هم دست‌اندرکارند. سن بالا و سابقهٔ خانوادگی بیماری کلیه هم خطر را بیشتر می‌کند (NIDDK).

نشانه‌ها

مرحله‌های اول معمولاً هیچ نشانه‌ای ندارند. NIDDK می‌گوید برای بسیاری از افراد آزمایش خون و ادرار تنها راه فهمیدن است و NHS می‌نویسد بیماری اغلب اتفاقی و در آزمایشی که برای علت دیگری گرفته شده پیدا می‌شود. نشانه‌ها در مرحلهٔ پیشرفته‌تر پیدا می‌شوند: خستگی و مشکل خواب، کم شدن اشتها، تهوع، ورم پا و مچ، کف کردن ادرار، خارش، گرفتگی عضله، تغییر در دفعات ادرار و در موارد پیشرفته تنگی نفس.

اگر نشانه‌ای ندارید، دلیل بر سالم بودن کلیه نیست. به همین دلیل کسانی که دیابت، فشار خون، بیماری قلبی یا سابقهٔ خانوادگی دارند باید آزمایش منظم بدهند.

چه کسی باید دیده شود؟

• کسی که آزمایشی کراتینین بالا یا eGFR پایین یا پروتئین ادرار نشان داده است. NKF می‌گوید روند عددها در طول زمان از یک عدد تنها مفیدتر است، پس جواب‌های قبلی را همراه ببرید.
• کسی که دیابت، فشار خون بالا، بیماری قلبی یا سابقهٔ خانوادگی بیماری کلیه دارد.
• کسی که ورم تازهٔ پا یا اطراف چشم، تغییر ادرار یا خستگی بی‌دلیل دارد.
• کسی که مسکن ضدالتهاب را مرتب مصرف می‌کند.
• بیماری که بیماری کلیه‌اش شناخته شده و پیگیری منظم می‌خواهد.

این صفحه برای بزرگسالان نوشته شده است.

چگونه بررسی می‌شود؟

NIDDK می‌نویسد دو آزمایش اصلی هم برای تشخیص و هم برای پیگیری به کار می‌رود.

۱. eGFR (برآورد میزان صاف‌کنندگی کلیه). از روی کراتینین خون، سن و جنس محاسبه می‌شود. NKF مرحله‌ها را این‌گونه نوشته است (بر حسب mL/min/1.73m²):

مرحله	eGFR	معنا
G1	۹۰ یا بیشتر	کارکرد خوب، ولی نشانهٔ آسیب (مثلاً پروتئین ادرار) هست
G2	۶۰ تا ۸۹	کاهش خفیف، همراه نشانهٔ آسیب
G3a	۴۵ تا ۵۹	کاهش خفیف تا متوسط
G3b	۳۰ تا ۴۴	کاهش متوسط تا شدید
G4	۱۵ تا ۲۹	کاهش شدید
G5	کمتر از ۱۵	نارسایی کلیه

NKF یادآوری می‌کند eGFR از روی کراتینین ساخته می‌شود و رژیم غذایی، حجم عضله، سوءتغذیه و چند بیماری دیگر روی آن اثر دارند. این برآورد در مرحله‌های اول دقت کمتری دارد. گاهی با آزمایش دیگری به نام سیستاتین C هم محاسبه می‌شود.

۲. نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR). آلبومین پروتئینی است که کلیهٔ سالم آن را در خون نگه می‌دارد. NKF می‌نویسد کمتر از ۳۰ mg/g طبیعی است، ۳۰ تا ۲۹۹ افزایش متوسط و ۳۰۰ یا بیشتر افزایش شدید. نتیجه معمولاً باید دوباره بررسی شود و پزشک بر پایهٔ یک آزمایش تصمیم نمی‌گیرد.

پزشک مرحله را از ترکیب این دو می‌خواند. ممکن است سونوگرافی کلیه، آزمایش‌های تکمیلی و گاهی نمونه‌برداری هم بخواهد تا علت پیدا شود.

درمان در کل چگونه است؟

NHS می‌گوید بیماری مزمن کلیه درمان قطعی ندارد، ولی درمان می‌تواند نشانه‌ها را کم و پیشرفت را کند کند. NIDDK و NHS این محورها را نام می‌برند:

• کنترل علت. درمان دیابت و فشار خون. NIDDK کنترل فشار خون را مهم‌ترین قدم می‌داند.
• دارو. بعضی داروهای فشار، که نام آن‌ها معمولاً به «پریل» یا «سارتان» ختم می‌شود، ممکن است حتی در بیمار بدون فشار بالا روند بیماری را کند کنند (NIDDK). بعضی داروهای دیگر هم به همین منظور استفاده می‌شوند (NKF). انتخاب دارو، دوز و زمان شروع به وضعیت هر بیمار بستگی دارد.
• مراقبت از داروها. با افت کارکرد کلیه ممکن است دوز بعضی داروها یا نوع آن‌ها عوض شود. این کار را فقط پزشک انجام می‌دهد.
• تغذیه. برنامهٔ غذایی با مرحلهٔ بیماری و نتیجهٔ آزمایش‌های هر فرد تنظیم می‌شود (NIDDK).
• پیگیری منظم. NIDDK می‌گوید درمان وقتی اثر دارد که eGFR ثابت بماند و آلبومین ادرار ثابت بماند یا کم شود.
• آماده شدن برای مراحل پیشرفته. اگر بیماری پیش برود، گزینه‌ها دیالیز و پیوند کلیه است. NHS تأکید می‌کند که این اتفاق در اقلیت مبتلایان می‌افتد.

NHS یادآوری می‌کند حتی بیماری خفیف کلیه خطر بیماری قلب و عروق را بالا می‌برد، پس مراقبت از قلب هم بخشی از همین برنامه است.

چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟

• پیگیری آزمایش‌ها را به تأخیر نیندازید و جواب‌های قبلی را نگه دارید. NIDDK توصیه می‌کند در هر ویزیت بپرسید eGFR و ACR شما نسبت به قبل چطور است.
• داروها را طبق نسخه بخورید. هیچ دارویی، به‌ویژه داروی فشار خون را، بدون پرسیدن از پزشک قطع نکنید و عوض نکنید.
• از یک داروخانه استفاده کنید و فهرست به‌روز داروها را همراه داشته باشید (NIDDK).
• پیش از مصرف مسکن، سرماخوردگی‌های ترکیبی، مکمل و دمنوش از پزشک یا داروساز بپرسید. NIDDK و NKF می‌گویند ایبوپروفن و ناپروکسن برای کلیه آسیب‌زا هستند.
• پیش از عکس‌برداری با ماده حاجب، مرکز تصویربرداری را از بیماری کلیه خبر کنید.
• با یک کارشناس تغذیه، ترجیحاً آشنا به بیماری کلیه، برنامه بنویسید. NIDDK می‌گوید برای بیماران کلیوی یک نسخهٔ واحد وجود ندارد و محدودیت‌ها هر قدر بیماری پیشرفته‌تر شود تغییر می‌کند.
• فشارتان را در خانه یادداشت کنید و برای ویزیت ببرید.
• فعالیت بدنی منظم، وزن مناسب و ترک سیگار را بخشی از درمان بدانید (NIDDK).

چه زمانی فوری کمک بگیرید؟

• ادرار خیلی کم شده یا قطع شده است.
• تنگی نفس یا ورم ناگهانی دارید.
• استفراغ یا اسهال شدید دارید و نمی‌توانید مایعات یا داروهایتان را نگه دارید.
• ضعف شدید یا تپش قلب ناگهانی دارید.

این‌ها ممکن است نشانهٔ افت ناگهانی کارکرد کلیه یا اختلال املاح خون باشند. در ایران با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.