آماده شدن برای دیالیز و پیوند
اگر بیماری کلیه پیشرفت کند، دیالیز یا پیوند کلیه ممکن است لازم شود. آشنا شدن زودهنگام با گزینه‌ها به شما فرصت می‌دهد با خیال راحت‌تر تصمیم بگیرید. این صفحه فقط آموزشی است و دربارهٔ انواع دیالیز، پیوند، درمان بدون دیالیز و آماده شدن عملی می‌گوید.
این صفحه فقط آموزشی است و دربارهٔ بیماران کلیوی بزرگسال به‌طور کلی نوشته شده. دیالیز و پیوند را مراکز درمانی ویژه انجام می‌دهند؛ هدف اینجا آشنا کردن شما با گزینه‌هاست.
چرا زودتر دربارهٔ آن بدانیم؟
بیشتر مبتلایان به بیماری مزمن کلیه هرگز به دیالیز یا پیوند نمی‌رسند. طبق NHS، از هر ۱۰۰ نفر مبتلا فقط حدود ۲ نفر به نارسایی کلیه می‌رسند. این عدد همهٔ مبتلایان را، از جمله مرحله‌های خفیف، در بر می‌گیرد و خطر هر فرد به مرحله، پروتئین ادرار و علت بیماری بستگی دارد. ولی اگر بیماری پیش برود، NIDDK توصیه می‌کند پیش از نیاز دربارهٔ گزینه‌ها با پزشک صحبت کنید، با کسانی که دیالیز یا پیوند دارند حرف بزنید و با خانواده مشورت کنید. این کار به شما احساس کنترل بیشتری می‌دهد.
نارسایی کلیه یعنی کلیه‌ها دیگر کارکرد کافی ندارند. NIDDK چهار گزینه را نام می‌برد و تأکید می‌کند هیچ‌کدام نارسایی کلیه را درمان نمی‌کنند.
چهار گزینه (NIDDK)
همودیالیز. دستگاهی خون را از یک صافی بیرون از بدن می‌گذراند. معمولاً حدود چهار ساعت و سه بار در هفته در مرکز دیالیز انجام می‌شود و درمان در خانه هم ممکن است. برای وصل شدن به دستگاه باید یک دسترسی عروقی با عمل کوچکی ساخته شود:
- فیستول: اتصال سرخرگ به سیاهرگ، معمولاً در بازو. NIDDK آن را بهترین گزینهٔ درازمدت می‌داند.
- گرافت: لولهٔ مصنوعی بین سرخرگ و سیاهرگ.
- کاتتر: لولهٔ نرم در رگ گردن، قفسهٔ سینه یا کشاله ران. گزینهٔ موقت.
دیالیز صفاقی. در خانه، با لوله‌ای در شکم و با استفاده از پردهٔ داخلی شکم برای صاف کردن خون انجام می‌شود. یا چند بار در روز دستی تعویض می‌شود یا با دستگاهی شبانه. محدودیت‌های غذایی معمولاً از همودیالیز کمتر است.
پیوند کلیه. یک کلیهٔ سالم از دهندهٔ زنده یا متوفی به بدن شما پیوند می‌شود. NIDDK می‌گوید پیوند عموماً از دیالیز بهتر کار می‌کند و آزادی غذایی می‌دهد، ولی باید مادام‌العمر داروی ضد رد مصرف شود، خطرهای جراحی دارد و ممکن است انتظار طولانی باشد.
مراقبت محافظه‌کارانه. درمان بدون دیالیز و پیوند، با تمرکز بر کنترل نشانه‌ها و کیفیت زندگی. این درمان جای کار کلیه را نمی‌گیرد.
چه کسی کدام را انتخاب می‌کند؟
انتخاب فقط پزشکی نیست. NIDDK می‌گوید ببینید هر گزینه با کار، خانواده، برنامهٔ روزانه و حال شما سازگار است یا نه، و از پزشک و کسانی که آن درمان را تجربه کرده‌اند بپرسید. پرسش‌هایی که NIDDK پیشنهاد می‌کند:
- این گزینه برای من چرا مناسب است؟
- بر بیماری‌های دیگرم چه اثری دارد؟
- می‌توانم کار کنم و ورزش کنم؟
- چه آموزشی لازم است و هزینه‌اش چقدر است؟
- هنگام مشکل با چه کسی تماس بگیرم؟
زمان شروع دیالیز و مناسب بودن پیوند را پزشک بر اساس وضعیت شما تعیین می‌کند و شرایط و فرایندهای ثبت‌نام در فهرست انتظار پیوند در هر کشور فرق دارد.
ارزیابی برای پیوند
NIDDK می‌نویسد پیوند برای افرادی با نارسایی کلیه در نظر گرفته می‌شود. پزشک شما را برای ارزیابی به مرکز پیوند می‌فرستد. آزمایش‌ها شامل آزمایش خون، بررسی قلب و اندام‌ها و ارزیابی سلامت روان است و ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد. بیماری فعال مثل سرطان درمان‌نشده یا مصرف مواد می‌تواند موفقیت را کم کند. NIDDK دو منبع کلیه را نام می‌برد:
- دهندهٔ متوفی: با کمبود اهدا، انتظار طولانی می‌شود.
- دهندهٔ زنده: نیاز به فهرست انتظار نیست و عمل از قبل برنامه‌ریزی می‌شود. دفع پیوند در این حالت کمتر دیده می‌شود.
NHS Blood and Transplant هم کلیه را از دهندهٔ زنده یا متوفی ممکن می‌داند.
بعد از پیوند
NIDDK می‌گوید داروهای ضد رد پیوند باید هر روز مصرف شوند، چون سیستم ایمنی را از حمله به کلیهٔ جدید بازمی‌دارند. این داروها عوارضی دارند، از جمله خطر بیشتر عفونت، و باید با آزمایش‌های منظم زیر نظر باشند. مصرف خودسرانهٔ هر دارو یا مکمل برای گیرندهٔ پیوند خطرناک است و قطع یا تغییر دارو را حتماً با تیم پیوند در میان بگذارید. به‌ویژه NKF دربارهٔ مکمل‌های گیاهی هشدار می‌دهد که بعضی با داروهای ضد رد تداخل دارند.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- رگ‌های بازو را از قبل نگه دارید (NIDDK). خون‌گیری و رگ‌گیری را در پشت دست یا پایین‌تر از مچ بخواهید.
- همین حالا که هنوز دیالیز لازم نیست، با پزشک و کارشناس تغذیه برنامهٔ غذایی و داروها را مرور کنید.
- مسائل مالی، ساعت‌های درمان و حمایت خانواده را زودتر بررسی کنید. NIDDK پیشنهاد می‌کند با مددکار صحبت کنید و خواسته‌های درمانی خود را بنویسید.
- مراقب سلامت روان باشید. NIDDK می‌گوید زندگی با نارسایی کلیه می‌تواند استرس و افسردگی بیاورد و کمک گرفتن اشکال ندارد.
- نظرتان را با پزشک مطرح کنید. تصمیم نهایی نیست و تغییر آن ممکن است.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
اگر دیالیز یا پیوند دارید:
- دسترسی دیالیز (فیستول، گرافت یا کاتتر). NIDDK می‌گوید محل را از نظر نشانهٔ عفونت بررسی کنید. گرمی یا قرمزی، و نیز نبودن لرزش طبیعی فیستول را همان روز به مرکز دیالیز بگویید. تب و لرز در بیمار دارای دسترسی دیالیز فوری است. اگر خونریزی از محل دسترسی با فشار محکم بند نمی‌آید، فشار را ادامه دهید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- دیالیز صفاقی. درد شکم، تب، تهوع یا استفراغ، قرمزی یا درد اطراف کاتتر، کدر شدن مایع تخلیه‌شده، چرک یا ورم محل خروج کاتتر. NIDDK می‌گوید فوراً مراقبت بگیرید.
- پیوند. تب، درد یا ترشح از محل جراحی، سوزش ادرار، ورم و فشار بالا، و سرماخوردگی یا سرفهٔ لجوج. NIDDK می‌گوید داروهای ضد رد ممکن است علائم عفونت را بپوشانند، پس زود با مرکز پیوند تماس بگیرید.
- ورم و تنگی نفس ناگهانی، ضعف شدید یا تپش قلب ناگهانی، یا کم شدن شدید ادرار در هر مرحلهٔ بیماری کلیه.
در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
اگر دیالیز لازم شود یعنی همه‌چیز تمام شده؟
نه. NIDDK می‌نویسد همودیالیز می‌تواند به شما کمک کند بهتر باشید و بیشتر زنده بمانید، هرچند نارسایی کلیه را درمان نمی‌کند. NHS هم یادآوری می‌کند بیماری مزمن کلیه فقط در اقلیتی از مبتلایان به نارسایی کلیه می‌رسد.
از کجا بفهمم دیالیز بهتر است یا پیوند؟
NIDDK می‌گوید هیچ‌کدام نارسایی کلیه را درمان قطعی نمی‌کنند و انتخاب به سبک زندگی، سلامت عمومی و ترجیح شما بستگی دارد. پیوند معمولاً بهتر از دیالیز کار می‌کند و آزادی غذایی بیشتری می‌دهد، ولی عمل جراحی، داروی ضد رد پیوند مادام‌العمر و گاهی انتظار طولانی دارد. نظر نفرولوژیست و تیم پیوند را بگیرید.
آیا می‌توانم بعداً تصمیمم را عوض کنم؟
NIDDK می‌گوید انتخاب شما قطعی نیست و می‌توانید نظرتان را عوض کنید و از یک درمان به درمان دیگر بروید.
درمان بدون دیالیز هم وجود دارد؟
بله. NIDDK از «مراقبت محافظه‌کارانه» نام می‌برد که بدون دیالیز یا پیوند ادامه می‌یابد و بر کنترل نشانه‌ها و راحتی بیمار تمرکز دارد. این راه جای کار کلیه را نمی‌گیرد: NIDDK می‌گوید فقط دیالیز یا پیوند مواد زائد را از خون پاک می‌کند، و در نارسایی کلیه بدون آن‌ها عمر معمولاً کوتاه‌تر است. این تصمیم را بیمار و خانواده همراه با تیم درمان می‌گیرند.
برای دیالیز لازم است از الان به رگ‌های بازویم دقت کنم؟
NIDDK به بیمارانی که ممکن است به دیالیز برسند می‌گوید رگ‌های بازو را حفظ کنند: از کادر درمان بخواهند خون‌گیری و رگ‌گیری را در رگ‌های پایین‌تر از مچ، مثل پشت دست، انجام دهند تا رگ‌های بازو برای دسترسی دیالیز سالم بمانند. جزئیات برای وضعیت شما را نفرولوژیست می‌گوید.