سنگ کلیه: علت‌یابی و پیشگیری
سنگ کلیه شایع است و اگر یک بار بیاید، دوباره آمدنش محتمل‌تر می‌شود. این صفحه می‌گوید سنگ‌ها چطور و از چه ساخته می‌شوند، بررسی علت و پیشگیری چه مراحلی دارد و کار اورولوژیست و نفرولوژیست در کجا از هم جدا می‌شود.
سنگ کلیه چیست؟
NIDDK سنگ کلیه را قطعه‌های سخت و سنگریزه‌مانندی می‌داند که وقتی ادرار مقدار زیادی از بعضی مواد معدنی داشته باشد در کلیه ساخته می‌شود. اندازه‌شان از دانهٔ شن تا حدود یک نخود فرق می‌کند و به‌ندرت خیلی بزرگ‌تر هم می‌شوند. سنگ‌های کوچک اغلب بی‌صدا از راه ادرار بیرون می‌روند، ولی سنگ بزرگ‌تر ممکن است مسیر ادرار را ببندد و درد شدید یا خونریزی بیاورد.
انواع سنگ (NIDDK):
- سنگ‌های کلسیمی (کلسیم اگزالات و کلسیم فسفات)، که شایع‌ترین‌اند.
- اسید اوریک. وقتی ادرار بیش از حد اسیدی باشد.
- استروویت. گاهی بعد از عفونت ادراری و ممکن است سریع رشد کند.
- سیستین. به یک بیماری ارثی نادر به نام سیستینوری مربوط است.
NIDDK می‌گوید خطر در این موارد بیشتر است: مرد بودن، سابقهٔ خانوادگی، سنگ قبلی، کم نوشیدن مایعات، گرفتگی مسیر ادرار، عفونت‌های ادراری مکرر، نقرس، چاقی، بیماری‌های روده، و مصرف طولانی بعضی داروها. NIDDK از ادرارآورها و آنتی‌اسیدهای کلسیمی نام می‌برد، ولی بعضی ادرارآورها برعکس برای پیشگیری از سنگ کلسیمی تجویز می‌شوند (NKF). اگر یکی از این داروها را مصرف می‌کنید، خودتان قطعش نکنید و با پزشک صحبت کنید.
نشانه‌ها
درد تیز در پهلو، کمر، پایین شکم یا کشاله ران که ثابت است یا می‌آید و می‌رود؛ ادرار صورتی، قرمز یا قهوه‌ای؛ تکرر و سوزش ادرار؛ ادرار کدر یا بدبو؛ تهوع و استفراغ؛ تب و لرز (NIDDK). NHS می‌گوید درد ممکن است دوره‌ای باشد، با شدت‌های متفاوت.
چه کسی باید دیده شود؟
- کسی که اولین بار درد مشکوک به سنگ یا خون در ادرار دارد.
- کسی که سنگ را قبلاً دفع کرده یا عمل کرده و می‌خواهد تکرار نشود.
- کسی که چند سنگ داشته است. NKF می‌گوید این افراد باید آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را دست‌کم یک بار در سال انجام بدهند. این توصیه برای پیگیری است و پزشک تصمیم می‌گیرد.
- کسی که بیماری زمینه‌ای مثل نقرس یا مشکل غدد پاراتیروئید دارد.
چگونه بررسی می‌شود؟
NHS می‌نویسد پزشک معمولاً از روی نشانه‌ها، سابقه، داروها، رژیم غذایی و سابقهٔ خانوادگی تشخیص می‌دهد. آزمایش ادرار یا خون و گاهی تصویربرداری (برای بزرگسالان معمولاً سی‌تی در بیمارستان) هم به کار می‌رود. بقیهٔ مراحل برای علت‌یابی است:
- اگر سنگ دفع شود، NIDDK می‌گوید ممکن است از شما بخواهند آن را برای آزمایش نگه دارید تا نوعش معلوم شود.
- آزمایش ادرار ۲۴ ساعته مقدار ادرار و مواد معدنی آن را می‌سنجد (NIDDK).
- آزمایش خون برای چیزهایی مثل کلسیم و اسید اوریک، و بررسی بیماری‌های زمینه‌ای.
نوع سنگ و نتیجهٔ این آزمایش‌ها تعیین می‌کند چه تغییری در رژیم یا دارو کمک می‌کند.
درمان در کل چگونه است؟
دفع سنگ. NHS می‌گوید بیشتر سنگ‌ها در خانه با دارو و مایعات اضافه (مگر پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد) درمان می‌شوند و دفع ممکن است چند هفته طول بکشد. دارو برای درد، تهوع و کمک به عبور سنگ تجویز می‌شود.
برداشتن سنگ. سنگی که برای دفع خودبه‌خودی بزرگ است درمان می‌خواهد. سنگی که ادرار را بسته یا با عفونت همراه است درمان فوری می‌خواهد. روش‌ها (NIDDK):
- سنگ‌شکنی با امواج از بیرون بدن.
- اورتروسکوپی: لولهٔ باریک از مجرای ادرار وارد می‌شود و سنگ برداشته یا خرد می‌شود.
- نفرولیتوتومی از راه پوست: برای سنگ‌های بزرگ‌تر، از یک برش کوچک در پشت.
NIDDK این روش‌ها را کار اورولوژیست می‌داند.
پیشگیری. این بخش جایی است که نفرولوژیست معمولاً نقش دارد. NIDDK و NKF می‌گویند پیشگیری به نوع سنگ و آزمایش ادرار ۲۴ ساعته بستگی دارد. برای سنگ‌های کلسیمی، NKF مواردی مثل کم کردن نمک و قند اضافه، دریافت کافی کلسیم از غذا، محدود کردن پروتئین حیوانی و پرهیز از مکمل‌های غذایی و گیاهی را نام می‌برد. اگر پزشک مکمل یا کلسیم نوشته، خودتان قطعش نکنید. بعضی بیماران دارو هم می‌گیرند: انتخاب دارو به نوع سنگ بستگی دارد و باید با پزشک در میان گذاشته شود (NIDDK). اگر هیپرپاراتیروئیدی علت باشد، درمان آن لازم می‌شود.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- مایعات کافی بنوشید، بیشتر آب. مقدار دقیق را با پزشک تعیین کنید. اگر نارسایی کلیه یا قلب دارید خودتان زیاد نکنید (NIDDK). رنگ ادرار راهنمای ساده‌ای است.
- نمک را کم کنید. NIDDK می‌گوید محدودیت نمک برای سنگ‌های کلسیمی هم لازم است حتی اگر دارو می‌خورید.
- کلسیم غذایی را قطع نکنید. NIDDK می‌گوید کلسیم رژیم غذایی خطر سنگ اگزالات را بالا نمی‌برد.
- پروتئین حیوانی را بی‌دلیل زیاد نکنید، ولی پروتئین را هم کاملاً حذف نکنید. NIDDK این را برای بعضی انواع سنگ نوشته است و مقدار باید با کارشناس تغذیه تعیین شود.
- مکمل و دمنوش «سنگ‌شکن» را بدون پرسیدن مصرف نکنید.
- سنگ دفع‌شده را برای آزمایش نگه دارید.
- بیماری‌های زمینه‌ای مثل نقرس، چاقی و عفونت ادراری مکرر را پیگیری کنید.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
- درد شدید پهلو که تحمل نمی‌شود، یا درد همراه با تهوع و استفراغ تکرارشونده.
- تب یا لرز. NHS می‌گوید سنگ علامت‌دار با تب بالا یا لرز نیاز به توجه فوری دارد.
- ادرار قطع شده یا خیلی کم است.
- خون زیاد یا لخته در ادرار.
- درد پهلو با تب و لرز می‌تواند نشانهٔ عفونت کلیه هم باشد (NHS: Kidney infection).
- درد سنگ در کسی که یک کلیه دارد، کلیهٔ پیوندی دارد یا بیماری مزمن کلیه دارد.
در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
سنگم را عمل کردم. چرا باید دنبال علت بگردم؟
NIDDK می‌گوید وجود یک سنگ احتمال سنگ بعدی را بالا می‌برد. NKF بازگشت سنگ را شایع می‌داند و می‌گوید پیشگیری به نوع سنگ و آزمایش ادرار ۲۴ ساعته بستگی دارد. برای همین بعد از رفع سنگ، پیدا کردن علت و نوع سنگ بخشی از درمان است.
برای پیشگیری از سنگ چقدر آب بخورم؟
نوشیدن کافی آب مهم‌ترین قدم پیشگیری است (NIDDK)، ولی مقدار مناسب به شرایط شما بستگی دارد. منبع‌های مختلف عددهای متفاوتی می‌دهند، و NIDDK می‌گوید کسی که نارسایی کلیه دارد باید دربارهٔ محدودیت مایعات از پزشک بپرسد. NHS می‌گوید رنگ ادرار راهنمای خوبی است و ادرار تیره یعنی کم‌آبی. عدد ثابت برای همه وجود ندارد.
کلسیم را باید قطع کنم؟
معمولاً نه. NIDDK می‌گوید کلسیم رژیم غذایی سنگ نمی‌سازد و در مقدار مناسب ممکن است مانع جذب مواد سنگ‌ساز در روده شود. آنچه ممکن است محدود شود نمک و پروتئین حیوانی، و برای سنگ اگزالات، خوراکی‌های پراگزالات است. این توصیه‌ها به نوع سنگ شما بستگی دارد، پس از پزشک یا کارشناس تغذیه بپرسید.
سنگ را اورولوژیست درمان می‌کند یا نفرولوژیست؟
NKF می‌نویسد اورولوژیست سنگ را زیر نظر می‌گیرد یا با جراحی برمی‌دارد و ممکن است برای پیشگیری تخصصی‌تر شما را نزد نفرولوژیست بفرستد. بنابراین کار دو تخصص مکمل هم است. مقالهٔ «نفرولوژیست یا اورولوژیست؟» را ببینید.
سنگ با تب و لرز دردناک شد. صبر کنم؟
نه. NHS می‌گوید اگر سنگ علامت دارد، باید فوری کمک بگیرید و درد شدید یا تب بالا یا لرز نیاز به توجه فوری دارد. سنگ همراه عفونت می‌تواند خطرناک باشد. بخش آخر را ببینید.