پروتئین یا خون در ادرار
پروتئین یا خون در ادرار همیشه بیماری جدی نیست، ولی گاهی اولین نشانهٔ آسیب به فیلترهای کلیه (گلومرول‌ها) است. این صفحه می‌گوید این یافته‌ها یعنی چه، کدام آزمایش‌ها تکلیف را روشن می‌کنند، سندرم نفروتیک چیست و کی باید زود اقدام کرد.
پروتئین و خون در ادرار یعنی چه؟
کلیه‌ها فیلترهای ریزی به نام گلومرول دارند که خون را پالایش می‌کنند. NIDDK می‌نویسد وقتی این فیلترها آسیب ببینند، پروتئین و گاهی گلبول قرمز از آن‌ها به ادرار نشت می‌کند. دو یافتهٔ مهم همین دو است:
- پروتئین‌اوری (پروتئین یا آلبومین در ادرار). NKF توضیح می‌دهد آلبومین پروتئینی است که کلیهٔ سالم تقریباً همهٔ آن را در خون نگه می‌دارد. پروتئین ادرار بیماری مستقل نیست، نشانهٔ آسیب کلیه است و می‌تواند حتی وقتی eGFR هنوز بالای ۶۰ است دیده شود.
- هماچوری (خون در ادرار). گاهی ادرار صورتی یا رنگ نوشابه می‌شود، ولی NIDDK یادآوری می‌کند که خون اغلب فقط زیر میکروسکوپ دیده می‌شود. خون ممکن است از کلیه بیاید یا از مثانه، میزنای یا پروستات (NHS).
نشانه‌ها
بسیاری از بیماران هیچ نشانه‌ای ندارند. نشانه‌های ممکن (NIDDK و NKF):
- ادرار کف‌دار.
- ورم پا و مچ، یا ورم دور چشم به‌خصوص صبح‌ها.
- افزایش وزن به‌خاطر نگه داشتن آب، و فشار خون تازه یا بالاتر از قبل.
- ادرار صورتی یا قهوه‌ای.
وقتی پروتئین زیادی از دست برود، مجموعه‌ای به نام سندرم نفروتیک پیش می‌آید. NIDDK آن را شامل دفع زیاد پروتئین، کم شدن آلبومین خون، ورم و چربی خون بالا می‌داند. NKF می‌نویسد این یک بیماری مجزا نیست و می‌تواند در هر بیماری‌ای رخ دهد که فیلترها را آسیب بزند، چه فقط کلیه را درگیر کند چه بیماری کل بدن مثل دیابت یا لوپوس باشد.
چه کسی باید دیده شود؟
- کسی که پروتئین یا خون در آزمایش ادرارش دیده شده، به‌خصوص اگر آزمایش تکرار شده و باز هم مثبت است.
- کسی که ادرار کف‌دار مداوم یا ورم تازهٔ پا و دور چشم دارد.
- کسی که دیابت، فشار خون، لوپوس یا سابقهٔ خانوادگی بیماری کلیه دارد.
- هر کس که ادرارش صورتی، قرمز یا قهوه‌ای شده است. NHS می‌گوید هر خون مشکوک در ادرار، حتی مقدار کم، باید بررسی شود. چغندر و بعضی داروها هم رنگ ادرار را عوض می‌کنند، ولی این را خودتان نتیجه نگیرید.
چگونه بررسی می‌شود؟
NIDDK و NKF بررسی را این‌طور توصیف می‌کنند:
- آزمایش ادرار برای پروتئین و گلبول قرمز. آزمایش دقیق‌تر، نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR) است. NKF می‌گوید کمتر از ۳۰ mg/g طبیعی است و ۳۰ یا بیشتر آلبومینوری حساب می‌شود. نتیجه معمولاً باید در عرض چند ماه تکرار شود تا ماندگار بودنش معلوم شود.
- آزمایش خون برای کراتینین و eGFR که کارکرد کلیه را نشان می‌دهند، و برای آلبومین خون.
- سونوگرافی یا سی‌تی برای دیدن اندازه و شکل کلیه‌ها.
- بیوپسی کلیه در صورت لزوم. NIDDK می‌گوید نمونه‌برداری می‌تواند بیماری گلومرولی را تأیید کند و علت را مشخص کند.
- بررسی بیماری‌های دیگر که می‌توانند علت باشند، مثل دیابت، لوپوس و عفونت‌هایی چون هپاتیت.
اگر خون در ادرار باشد، NHS می‌گوید پزشک بر اساس شرح حال و معاینه و آزمایش تصمیم می‌گیرد و ممکن است برای آزمایش‌های بیشتر به متخصص ارجاع بدهد. NHS تأکید می‌کند علت خون ممکن است سرطان هم باشد و کشف زودهنگام کار درمان را آسان‌تر می‌کند، پس تعلل نکنید.
درمان در کل چگونه است؟
NIDDK می‌گوید درمان به علت و میزان آسیب بستگی دارد. بعضی بیماری‌ها با درمان علت بهتر می‌شوند، بعضی برمی‌گردند و بعضی به نارسایی کلیه می‌رسند. گروه‌های دارویی که NIDDK نام می‌برد:
- داروهایی که فشار و پروتئین ادرار را کم می‌کنند و کاهش کارکرد کلیه را کند می‌کنند.
- داروهای ادرارآور برای کم کردن ورم.
- داروهای کاهندهٔ چربی خون.
- داروهای مهارکنندهٔ ایمنی در بیماری‌های التهابی فیلترها.
- گروهی از داروهای دیابت که ممکن است پیشرفت بیماری کلیه را هم کند کنند.
نوع دارو، دوز و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین می‌کند و داروهای مهارکنندهٔ ایمنی نظارت دقیق لازم دارند. NKF می‌گوید در سندرم نفروتیک مصرف زیاد پروتئین غذایی کمکی نمی‌کند و ممکن است وضع را بدتر کند. کاهش نمک می‌تواند به فشار و ورم کمک کند. مقدار مناسب پروتئین و نمک برای هر بیمار فرق دارد.
چه کارهایی از دست شما برمی‌آید؟
- آزمایش ادرار و خون را در زمان‌هایی که پزشک گفته انجام دهید و نتیجه‌ها را نگه دارید.
- فشار خون را در خانه اندازه بگیرید و یادداشت کنید.
- وزن و ورم را زیر نظر داشته باشید. NKF می‌گوید اگر ورم بدتر شد یا دردناک شد به پزشک خبر بدهید.
- داروها را بدون نظر پزشک قطع نکنید. مسکن‌های ضدالتهاب را بدون پرسیدن مصرف نکنید.
- رژیم نمک و پروتئین را با پزشک یا کارشناس تغذیه تنظیم کنید و از خودتان عدد نسازید.
- اگر دیابت دارید، کنترل قند را جدی بگیرید.
چه زمانی فوری کمک بگیرید؟
- ادرارتان خیلی کم شده یا قطع شده، یا ورم و وزن ناگهان زیاد شده است.
- تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه دارید.
- خون زیاد یا لخته در ادرار دیده‌اید، یا نمی‌توانید ادرار کنید.
- با خون در ادرار تب و لرز یا درد شدید پهلو دارید.
- تهوع و استفراغ شدید یا گیجی پیدا کرده‌اید.
در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید. برای خون در ادراری که این علائم را ندارد، NHS می‌گوید نوبت فوری پزشک بگیرید. فهرست کامل را در راهنمای «کی فوری تماس بگیرم؟» ببینید.
پرسش‌های پرتکرار
ادرارم کف می‌کند. یعنی پروتئین دارم؟
ممکن است، ولی همیشه نه. NKF و NIDDK می‌گویند کف زیاد و مداوم می‌تواند نشانهٔ پروتئین در ادرار باشد، و کف یک یا دو بار هم لزوماً به کلیه ربطی ندارد. تکلیف را فقط آزمایش ادرار روشن می‌کند. مقالهٔ «ادرار کف‌دار کی مهم است؟» را هم ببینید.
یک بار پروتئین در ادرارم دیده شده. باید نگران باشم؟
NKF می‌نویسد پروتئین ادرار ممکن است موقتی باشد، مثلاً با کم‌آبی، ورزش شدید، تب یا عفونت. برای همین پزشک معمولاً آزمایش را تکرار می‌کند و فقط وقتی نتیجه ماندگار باشد آن را نشانهٔ آسیب کلیه می‌داند. نگرانی بی‌دلیل لازم نیست، ولی پیگیری ضروری است.
خون در ادرار یعنی سنگ کلیه؟
NHS می‌گوید خون در ادرار علت‌های متفاوتی دارد: عفونت ادراری، سنگ، بزرگی پروستات، بیماری فیلترهای کلیه و گاهی سرطان. به همین دلیل حتی مقدار کم هم باید بررسی شود. بدون بررسی نمی‌شود علت را حدس زد.
برای تشخیص علت حتماً نمونه‌برداری از کلیه لازم است؟
نه همیشه. NIDDK می‌گوید بررسی با آزمایش ادرار و خون شروع می‌شود و گاهی تصویربرداری لازم است. بیوپسی کلیه برای بعضی بیماری‌های گلومرولی علت را مشخص می‌کند و تصمیم دربارهٔ آن با نفرولوژیست است.
ورم دور چشم یا پا همیشه از کلیه است؟
نه. NKF می‌گوید ورم می‌تواند از مشکل قلب یا کبد هم باشد. ولی ورم تازه، به‌خصوص همراه با ادرار کف‌دار، دلیل خوبی برای انجام آزمایش ادرار و دیدن پزشک است.